آشنایی با تعاونیهای زنان منبع اطلاعات آماری: دفتر آمار و اطلاعات وزارت تعاون

مقدمه:
مسئله" اشتغال زنان " بعنوان يکی از مهمترين مسايل اجتماعی و اقتصادی ، امروزه اهميت فوق‌العاده‌ای يافته است؛ بويژه با توجه به ساختار جمعيت جامعه از نظر جنس و اينکه درصد بالايی از جمعيت فعال کشور را قشر زنان تشکيل می‌دهند. در نظر گرفتن نقشهای مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آنان نيز لزوم برنامه‌ريزی دقيق جهت استفاده بهينه از امکانات، توانمنديها و شکوفايی استعدادهای بالقوه اين افراد که مسئوليت پرورش نسل آينده را نيز دارا می‌باشند، بديهی می نمايد .
در چنین وضعیتی، بخش تعاون از طریق تقویت فرهنگ مشارکت مردمی، زمینه ای مناسب برای اشتغال زنان است.به همین منظور ایجاد تعاونیهای خاص زنان، مشارکت پویای آنها را در رشد اقتصادی تضمین می نماید.

تاریخچه تعاونیهای زنان:
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، از ابتدای طرح اشتغال بیکاران، تعاونیهای زنان در کنار سایر انواع تعاونیها بوجود آمده و حیات پر تلاش خود را تا به امروز که بخشی وسیع و پرتوان را تشکیل می دهند، ادامه داده است. قبل از انقلاب اسلامی زنان بطور محدود در تعاونیهای روستایی و شهری حضور داشتند و بیشترحالت عضویت آنان مطرح بود در حالیکه بعد از انقلاب اسلامی حضور چشمگیری را در عرصه های مختلف اقتصادی از جمله تعاونیها نشان داده اند بطوریکه نه تنها بصورت عضو بلکه واحدها را مستقلا و یا با 50 درصد و بالاتر اعضاء زن تحت عنوان تعاونیهای زنان در زمینه های مختلف ایجاد کردند و حضور اکثریت آنها در بعضی از تعاونیها باعث گردید که شرکتهای تعاونی زنان بطور مستقل رسمیت پیدا کنند و امروزه بیش از13000شرکت تعاونی زنان در ایران در زمینه های مختلف تولیدی، توزیعی و مصرف آموزشگاهی به فعالیت اشتغال دارند.

زنان و فعاليتهای تعاونی:
امروزه نقش تعيين کننده نيروی انسانی در توسعه يافتگی کشورها بر کسی پوشيده نيست.از ميان عوامل توليد برای رشد و توسعه يعنی منابع طبيعی و ثروت خدادادی، نيروی انسانی، سرمايه، مديريت و تکنولوژی اين نيروی انسانی است که سهم اصلی را بر عهده دارد.
تحولات چشمگير در دو دهه اخير در جهان باعث گرديده که کاهش نابرابريهای جنسيتی جزء جدايی ناپذير فرآيند توسعه گردد و يکی از مهمترين اين تحولات، تغيير در ديدگاه نسبت به زنان در اين فرآيند می‌باشد. زمانی زنان بعنوان گروه اجتماعی تلقی می‌گرديدند که تمام تلاشها در جهت فراهم نمودن امکاناتی برای تامين و حمايت آنها از طريق اجرای پروژه‌های کوچک و در اغلب موارد برنامه‌های رفاهی بود. اما در سالهای اخير اين ديدگاه به نگرش جديدتری متحول شده است. در اين نگرش جديد (( زن)) تنها دريافت کننده کمکها نيست بلکه توليد کننده، مشارکت کننده و در عين حال برخوردار شونده از امکانات بدست آمده در فرآيند توسعه نيز می‌باشد.
در كشور ما در سالهای پس از انقلاب حضور زنان در عرصه فعاليتهای اجتماعی پر رنگ تر شده است. درخواست اشتغال به کار در خارج از خانه به موازات افزايش رويکرد آنان به تحصيلات دانشگاهی، واقعيت وجودی خود را نشان داده و بر اين اساس انتظار می‌رود که اين تقاضا بازتابی قابل قبول در برنامه ريزی کلان کشور داشته باشد.
علاوه بر موارد ذکر شده، امروزه سياستمداران بر اين عقيده‌اند که اساساً توسعه بدون مشارکت آحاد مردم عملی و ميسر نخواهد بود. به همين دليل ميزان مشارکت تک تک افراد اعم از زنان و مردان در تصميم گيريها يک معيار اساسی در توسعه جامعه و ميزان دموکراسی حاکم بر هر کشور محسوب می‌گردد. در اين ميان با توجه به اهميت مسئله اشتغال و نيز جلب مشارکتهای مردمی در جهت رسيدن به اهداف توسعه، شرکتهای تعاونی زنان را ميتوان از جمله تشکلهای مردمی دانست که امکان يکپارچه کردن منابع انسانی، تجميع سرمايه‌های کوچک، ايجاد اشتغال با شرايط سهل و آسان و در نتيجه بالا بردن توان اقتصادی زنان و جلب مشارکت فعال اين افراد را فراهم می نمايد.این تعاونیها شرایط را به نحوی مساعد و مهیا می سازند تا اعضاء از طریق اشتغال در فعالیتهای اقتصادی- اجتماعی جامعه خود وارد زندگی نوینی که سراسر تلاش و کوشش است شوند؛ بعلاوه در تامین درآمد خانواده و افزایش آن نیز سهم عمده ای را بعهده بگیرند.
زنان با حضور در تعاونيها علاوه بر برخورداری از مزايای اقتصادی، فرصت کسب تجربه در زمينه رهبری و مديريت و همچنين شکستن حصارهای جدايی آنان از نيمه ديگر جامعه را بدست می‌آورند. فعاليت در گروههای کاری زنان به آنها کمک می‌کند تا حس خودباوری را که پيش نياز مشارکت است بدست آورند. بخش تعاون می‌تواند زنان را وارد صحنه اقتصادی- اجتماعی کرده و راه را برای حضور فعالتر آنان در جامعه باز کند. بعلاوه از آنجا که اين افراد نيمی از جمعيت جامعه را تشکيل می‌دهند، بی ترديد تعاونيهای زنان بستر مناسبی است که به دور از تبعيض و با رعايت برابری اعضاء و در پرتو فرهنگ مشارکت عمومی برای اشتغال شايسته زنان تشکيل گرديده و از طريق اين تعاونيها مشارکت فعالتر آنان در فعاليتهای توسعه اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی فراهم شده و تحقق عدالت اجتماعی سرعت می‌يابد.

نقش وزارت تعاون در توسعه تعاونیهای زنان:
وزارت تعاون در راستای وظایف قانونی خود علاوه بر حمایتهای همه جانبه خود مبادرت به تشکیل واحدی تحت عنوان "گروه ترویج تعاونیهای آموزشگاهی، زنان و جوانان" در دفتر ترویج و توسعه مشارکتهای مردمی نمود که این واحد با برنامه ریزی مناسب موجبات تشکیل و توسعه تعاونیهای مزبور را فراهم می نماید.از آن جمله می توان به اقدامات زیر جهت اعتلای جامعه زنان کشوراشاره نمود:
1- ایجاد زمینه های مناسب برای استقلال در تمامی عرصه های اجتماعی و اقتصادی از طریق تشکیل و توسعه تعاونیهای زنان.
2- تشویق و حمایت از تشکیل شرکتها و اتحادیه های تعاونی زنان.
3- فراهم آوردن فرصتهای آموزشی و ارتقاء مهارتهای شغلی مورد نیاز زنان.
4- حمایت از بهره مندی تعاونیهای زنان از منابع و تسهیلات مالی و رفع موانع حقوقی در دسترسی برابر به منابع مورد نیاز آنان.
5- فراهم نمودن فرصتهای عرضه تولیدات و خدمات تعاونیهای زنان در نمایشگاهها و بازارهای داخلی و خارجی.

نحوه مراجعه برای تشکیل تعاونی:
زنان علاقمند  به فعالیت در هریک از موضوعات ذکر شده  می توانند جهت ایجاد تشکلهای تعاونی و کسب راهنماییهای لازم و حضور در جلسات ترویجی و توجیهی به ادارات کل تعاون استانهای کشور مراجعه نمایند . در ادارات کل تعاون استان ها علاوه بر مسئولین و کارشناسان حداقل یک نفر بعنوان رابط تعاونیهای زنان وجود دارد که مسئولیت راهنمایی،هدایت و حمایت تعاونیهای زنان را بر عهده دارد.

فرآیند تشکیل شرکتهای تعاونی:
برای تشکیل تعاونی ، ابتدا هیئت موسس متشکل از متقاضیان واجد شرایط قانونی نسبت به موارد زیر اقدام می نماید:
- تهیه طرح پیشنهادی و تنظیم اساسنامه منطبق بر قانون بخش تعاونی اقتصاد جمهوری اسلامی
- دعوت به عضویت افراد واجد شرایط و تشکیل اولین مجمع عمومی عادی جهت تصویب اساسنامه و تعیین هیئت مدیره و بازرسین و سایر وظایف مجمع عمومی عادی.
هیئت موسس در طرح پیشنهادی،ضرورت تاسیس تعاونی و ارائه دلایل توجیهی مبنی بر تناسب هدفهای تشکیل تعاونی با هدفها و برنامه های مصوب جمهوری اسلامی ایران با ذکر میزان سرمایه مورد نیاز طرح، تعداد و مشخصات داوطلبان، قید میزان سهم هر عضو، مهارتها و سوابق آنها در رشته فعالیت مورد نظر را ذکر نموده و نماینده تام الاختیارخود را به اداره کل/اداره تعاون شهرستان معرفی می نماید. پس از وصول تقاضای تشکیل تعاونی اداره کل/اداره تعاون طرح پیشنهادی را بررسی و ظرف مدت 5 روز نظر خود را به هیئت موسس اعلام می دارد.هیئت موسس پس از اخذ موافقتنامه تشکیل تعاونی باید اقدامات زیر را انجام دهد:
- دریافت مجوز فعالیت در موضوع طرح پیشنهادی از مراجع ذیربط بنام اعضای هیئت موسس
- تدوین اساسنامه پیشنهادی
- افتتاح حساب در صندوق تعاون یا بانکهایی که صندوق تعیین کرده است.
- دعوت از افراد واجد شرایط عضویت ضمن اعلام شرایط عضویت به آنها.
- بررسی شرایط داوطلبان و پذیرش واجدین شرایط عضویت
- ارزیابی آورده های غیر نقدی داوطلبان عضویت توسط کارشناس رسمی دادگستری
- انتشار آگهی دعوت اولین مجمع عمومی عادی
- ثبت نام نامزدهای تصدی سمتهای هیئت مدیره و بازرسی
- سایر اقدامات مربوط به برگزاری مجمع عمومی عادی تا انتخاب هیئت رییسه مجمع.
- پس از انتخاب هیئت مدیره وظایف هیئت موسس به پایان می رسد. هیئت مدیره در اولین جلسه خود رییس، نایب رییس، منشی، مدیر عامل و صاحبان امضای مجاز را انتخاب می کند و به یکی از اعضای هیئت مدیره یا مدیرعامل با حق توکیل به غیر وکالت می دهد تا تشریفات قانونی ثبت تعاونی را انجام دهد.
- هیئت مدیره باید جهت تکمیل پرونده، فهرست اسامی و مشخصات کامل اعضاء ،هیئت مدیره،مدیرعامل و بازرسان را به اداره کل/اداره تعاون تحویل نمایند.
مدارک لازم ظرف مدت 5 روز از طریق اداره کل/ اداره تعاون به اداره ثبت شرکتها ارسال و بعد از انجام اقدامات اداره ثبت شرکتها و صدور آگهی تاسیس اداره کل/اداره تعاون شهرستان نسبت به صدور پروانه تاسیس تعاونی اقدام می نماید.

نگاهی بر حضور زنان در تعاونیها:
برابر آمار تا پایان سال 1384 تعداد تعاونیهای زنان کل کشور(تعاونیهایی که بیش از 50 درصد اعضاء آن را زنان تشکیل می دهند)، 13599 واحد بوده که کل اعضاء تحت پوشش این تعاونیها 515934  نفر و اشتغالزایی آنها 257783 نفر می باشد. علاوه بر این تعداد 8015 واحد شرکت تعاونی آموزشگاهی دخترانه با 673495  نفر عضو در سراسر کشور وجود دارد.
بر اساس آمار تعاونیهای ثبت شده کل کشور به تفکیک گرایش به ترتیب تعاونیهای خدمات (3814 واحد تعاونی)، تعاونیهای کشاورزی(3674 واحد تعاونی) و تعاونیهای صنعتی( 3665 واحد تعاونی) بالاترین تعداد تعاونی را در بین گرایشهای مختلف فعالیت در تعاونیهای زنان به خود اختصاص داده اند.
از نظر توزیع استانی تعاونیهای زنان تا پایان سال 1384 استانهای گلستان(1627 واحد تعاونی)،  مازندران (1309 واحد تعاونی) و تهران (1051 واحد تعاونی) به ترتیب مقام اول تا سوم را از لحاظ تعداد تعاونی به خود اختصاص می دهند.

آمار تعاونیهای زنان کل کشور از ابتدا تا پایان سال 1384

مقایسه جنسیت اعضا در تعاونیها تا پایان سال 1384

مقایسه تعداد تعاونی زنان با کل تعاونیها ( تا پایان سال 1384)

نمودار تعداد تعاونیهای زنان از سال 1381 تا 1384

آمار تعاونیهای زنان  کل کشوراز بدو تاسیس تا پایان سال 1384 به تفکیک استان